در سال 1971 آزمایشی تحت مدیریت دکتر فیلیپ زیمباردو در دانشگاه استنفورد انجام شد که هدف از آن بررسی رفتار انسان ها تحت شرایط و موقعیت های متفاوت بود. این آزمایش به واکاوی این پرسش بنیادین درباره ذات انسان می پرداخت که چگونه انسان های معمولی و حتی خوب تبدیل به افرادی با رفتار بد و یا حتی شیطان صفت می شوند. هنگامیکه در این آزمایش گروهی از افراد تحت شرایط برخورداری از قدرت و برتری نسبت به گروهی دیگر قرار گرفتند، دچار تغییرات رفتاری منفی و حتی سادیسمی شدند به نحوی که این آزمایش بعد از شش روز متوقف شد. زیمباردو این اثر را اثر لوسیفر یا اثر شیطانی نامید.
اثر لوسیفر را می توان به سازمان و رفتار سازمانی بسط داد. پس از مطالعه روابط افراد درون سازمان می توان به اثرات شگفت انگیز موقعیت ها بر کنش ها و واکنش های افراد پی برد. به عبارتی افراد در موقعیت های مختلف و سطوح متفاوت قدرت، رفتارها و رویکردهای متفاوت از خود بروز می دهند.
مهمترین حالاتی که “ممکن است” به واسطه آنها اثر لوسیفر در سازمان ها رخ دهد عبارتند از:
1- رفتار افراد نسبت به سایر افراد سازمان پس از ارتقا سمت سازمانی آنها یا دریافت پاداش و بالعکس.
1-1- فرد پس از آنکه در سمت سازمانی خود ارتقا یافت، نسبت به سایر افرادی که قبلا با آنها در یک سطح از موقعیت سازمانی بوده است، دچار رفتاری برتری جویانه می شود.
1-2- فرد نسبت به فرد یا افرادی که در گذشته با آنها در یک سطح از موقعیت سازمانی بوده است و حال در سازمان ارتقا یافته اند، دچار حسی همانند حسادت شده و سعی در تخریب آنها خواهد داشت.
2- رفتار افراد قدیمی سازمان نسبت به افراد جدید و بالعکس.
2-1- افراد قدیمی نسبت به افراد جدید سازمان رفتاری قدرت طلبانه خواهند داشت. آنها تمام تلاش خود را به کار می گیرند تا از رشد و ترقی افراد جدید در سازمان جلوگیری کنند تا موقعیت قدرت خودشان دچار لطمه نشود.
2-2- افراد جدید پس از ورود به سازمان، دست به نقد غیرمنصفانه و تخریب کارهای گذشته و جاری افراد قدیمی سازمان می زنند تا از این طریق جایگاه و قدرت خود را در سازمان به دست آورند.
قطعا همانطور که در ابتدا گفته شد، این حالات ممکن است اتفاق بیفتند، به عبارتی احتمال بروز این رفتارها وجود دارد و لزوما افراد تحت شرایط فوق دچار اثر لوسیفر نمی شوند و بروز این رفتارها بستگی به عوامل بسیاری دارد که آنها را می توان از دو منظر عوامل درونی و بیرونی تشریح کرد. عامل درونی برای شخص همان خصوصیات شخصیتی و رفتاری اوست؛ به عبارتی مجموعه واکنش های شخص به کنش های بیرونی. عامل بیرونی نیز، مجموعه قوانین، رابطه ها، ضابطه ها و فرهنگ حاکم بر سازمان است.
قطعا برای رفع اثر لوسیفر در سازمان، مانند سایر مسائل روانشناسی، درمان فوری وجود ندارد و بهترین راه برای مقابله با آن پیشگیری از آن باشد. این پیشگیری باید از طریق کنترل عوامل درونی و بیرونی گفته شده انجام پذیرد. راه حل های زیر تا حد بسیار زیادی در جلوگیری از بروز اثر لوسیفر در سازمان مفید خواهند بود:
1- برقرای قوانین مشخص جهت ارتقای شغلی و پاداش در سازمان و پایبندی مدیریت به آنها؛ طوریکه افراد سازمان مطمئن باشند در صورت تلاش بیشتر ارتقا خواهند یافت و هنگامیکه همکاری ارتقا شغلی یافت، حس منفی از آن در فرد دیگر ایجاد نشود و آنرا نتیجه تلاش بیشتر همکارش بداند و انگیزه آنها نیز در جهت رسیدن به چنین پیشرفت ها و پاداش هایی افزایش یابد.
2- پایبندی تمام ارکان سازمان به ضوابط به جای روابط و تبدیل کردن آن به فرهنگ سازمانی پایدار در سازمان.
3- تعیین شرح شغلی مشخص برای هر موقعیت سازمانی و مشخص کردن وظایف، مسئولیت ها و خصوصا محدوده روابط متصدی شغل با سایر افراد سازمان.
4- برگزاری جلسات معارفه افراد جدید در سازمان. برگزاری چنین جلساتی به برقراری شناخت اولیه بین فرد جدید و سایر افراد سازمان کمک می کند.
5- تشکیل جلسات تحلیلی با حضور افراد جدید و قدیمی سازمان. دراینگونه جلسات باید به افراد جدید بدون ایجاد تنش اجازه ابراز نظر داد.
6- برگزاری مراسم تفریحی در داخل یا خارج سازمان با حضور افراد جدید و قدیم و انجام بازی های تیمی.
7- حضور مشاور روانشناسی سازمانی (صنعتی). سازمانی که چنین مشاوری در اختیار دارد مانند خانواده ای است که همواره پزشکی در کنار اعضای خانواده دارد.
آنچه بدیهی است رفتار انسان ها همواره در دو لبه خیر و شر قرار دارد و نسبیت آن به اقتضای شرایط وابسته است. در یک سازمان نیز مجموعه رفتارهای سازمانی، بر عملکرد اشخاص، واحدها و در نهایت کارآیی و اثربخشی فعالیت های سازمان اثرگذار خواهد بود. مهمترین عارضه اثر لوسیفر در سازمان، ناتوانی افراد در برقراری ارتباط موثر با یکدیگر و تشکیل تیم های اجرائی و حتی شکست تیم های موفق در گذشته می باشد. اثر لوسیفر در سازمان را باید در زمره مسائل مهم در رفتار سازمانی بررسی کرد و مدیران تصمیم گیرنده باید تمام ابزارهای لازم در کنترل این اثر را در سازمان به کار بگیرند.
امیر نیک خواه
مشاور بازاریابی – مشاور برندسازی – مشاور فروش – مشاور صادرات – مشاور استارتاپ